अहमदाबाद|संतोष खैरनार
नवी दिल्ली : लोकसभेत “वंदे मातरम्”च्या १५० वर्षांच्या निमित्ताने झालेल्या विशेष चर्चेत आज सत्ताधारी आणि विरोधकांमध्ये तीव्र वादंग पेटला. मात्र या वादाचा उगम फक्त राजकीय वक्तव्यांमध्ये नसून १८७५ पासून १९३७ पर्यंतच्या ऐतिहासिक घटनांमध्ये खोलवर रुजलेला आहे. त्यामुळे “वंदे मातरम्”चा इतिहास, त्यावर झालेले आंदोलन, धार्मिक आक्षेप, आणि १९३७ चा महत्त्वाचा निर्णय — हे सर्व पुन्हा एकदा राष्ट्रीय चर्चेत आले आहे.
वंदे मातरम् : सुरुवात कुठून झाली?
१८७५ : लेखनाची सुरुवात
कादंबरीकार बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी १८७० च्या दशकात “आनंदमठ” कादंबरी लिहिताना “वंदे मातरम्” ही कविता लिहिली.
ही कविता भारतमातेचा गौरव करणारी अत्यंत प्रभावी रचना होती.
कादंबरीत काही कडवी देवीच्या रूपातील भारतमातेचे वर्णन करतात.
१८८२ : ‘आनंदमठ’ प्रकाशित
कादंबरी प्रकाशित होताच या गीताला बंगालमध्ये प्रचंड लोकप्रियता मिळाली.
हिंदूदेवतेसारखे देशाचे रूपक वापरल्याने अनेकांमध्ये उत्साह निर्माण झाला, तर काहींनी धार्मिक दृष्टिकोनातून आक्षेप घेतला.
१९०५–१९२० : वंदे मातरम् स्वातंत्र्याचा घोषवाक्य
१९०५ : बंगालचे फाळणी आंदोलन
बंगाल फाळणी विरोधी चळवळीत “वंदे मातरम्” हे घोषवाक्य झाले.
रस्त्यावर निदर्शने, सभांमध्ये जयघोष — या गीताने क्रांतिकारी वातावरण निर्माण केले.
१९०६ : INC चा स्वीकार
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने १९०६ च्या अधिवेशनात “वंदे मातरम्”ला राष्ट्रीय गीताचा दर्जा दिला.
ब्रिटिशांचा विरोध
विविध सभांमध्ये British सरकारने हे गीत बंदी घालण्याचा प्रयत्न केला, कारण त्यात “क्रांतीवादी संदेश” असल्याचे त्यांना वाटत होते.
संवेदनशील मुद्दा : धार्मिक प्रतिमांविषयी आक्षेप
मुस्लिम समाजाचा आक्षेप कशावर होता?
“वंदे मातरम्”च्या ३ऱ्या कडव्यापासून पुढील कडव्यांमध्ये भारतमातेचे रूप दुर्गा देवीसारखे वर्णन केले आहे.
देवतेच्या रूपातील मातृभूमीला वंदन करणे हे इस्लामच्या Tauheed (एकेश्वर) तत्त्वाशी विसंगत आहे, असे अनेक मुस्लिम नेत्यांचे म्हणणे होते.
१९१०–१९२० : तणाव वाढला
मुस्लिम लीग आणि इतर नेत्यांनी हे गीत पूर्ण स्वरूपात राष्ट्रीय गीत म्हणून स्वीकारणे “धर्मनिरपेक्ष राष्ट्राला योग्य नाही” असा आवाज उठवला.
काही प्रदेशांत त्यातून तणाव व आंदोलन झाले.
१९३७ चा ऐतिहासिक निर्णय : कडवी मर्यादित करण्याचा
काँग्रेस वर्किंग कमिटीचा निर्णय
१९३७ मध्ये पंडित जवाहरलाल नेहरू, महात्मा गांधी आणि इतर नेत्यांच्या उपस्थितीत काँग्रेसने महत्त्वाचा निर्णय घेतला:
वंदे मातरम् राष्ट्रीय कार्यक्रमांमध्ये फक्त पहिले दोन कडवे गायलं जाईल.
कारण:
पहिली दोन कडवी धर्मनिरपेक्ष, प्रतीकात्मक आणि सर्वांनी स्वीकारण्यासारखी.
पुढील कडव्यांतील दुर्गा-रूपकाची धार्मिक भाषा अल्पसंख्याक समुदायाला अस्वस्थ करणारी.
गांधीजींचे मत
गांधीजींनी १९३० च्या दशकात लिहिले:
“पहिली दोन कडवी सर्व धार्मिक समुदायांना स्वीकारता येतील. एकतेसाठी तेवढेच पुरेसे आहे.”
२०२5 : संसदेत पुन्हा वाद का?
१५० वर्षांच्या निमित्ताने झालेल्या विशेष चर्चेत पुन्हा एकदा प्रश्न उभा राहिला:
१९३७ मध्ये हे कडवे कापणे योग्य होते का?
की तो “तुष्टीकरणाचा राजकारण” होता?
की भारताचे बहुधर्मी स्वरूप लक्षात घेऊन तो योग्य निर्णय होता?
सत्ताधारींचा आरोप
१९३७ चे कडवे कापणे हा “ऐतिहासिक अन्याय” आणि “राष्ट्रभावना कमी करणारा निर्णय” असल्याचे आरोप.
विरोधकांचे स्पष्टीकरण
हा निर्णय त्या काळातील सामाजिक ताणतणाव कमी करण्यासाठी सर्वसमावेशकतेच्या दृष्टीने घेतला होता.
राष्ट्रगीत सर्वांसाठी स्वीकारार्ह ठेवणे हेच उद्दिष्ट होते.
संसदेतचा आजचा वाद : काय घडलं?
दोन्ही बाजूंनी जोरदार आरोप-प्रत्यारोप.
सभागृहात अनेक वेळा घोषणाबाजी, आक्षेप आणि गदारोळ.
सभापतींना शिस्त राखण्यासाठी हस्तक्षेप करावा लागला.
काही खासदारांनी १९३७ च्या निर्णयाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्याची मागणी केली.
निष्कर्ष : वंदे मातरम् — राष्ट्रगीत की धार्मिक व्याख्येचे प्रतीक?
आज संसदेत चालणारा वाद फक्त राजकीय नाही; तो आहे—
इतिहास विरुद्ध वर्तमान,
धर्मनिरपेक्षता विरुद्ध सांस्कृतिक राष्ट्रवाद,
आणि राष्ट्रीय प्रतीकांची व्याख्या कशी असावी यावरचा विचार.
१५० वर्षे पूर्ण झाल्यानंतरही “वंदे मातरम्” आजही भारतीय राजकारणामध्ये अत्यंत संवेदनशील आणि भावनिक मुद्दा आहे.
खान्देश समाचार गुजरात
